Civaka hiyerarşîk, serdemeke ku civaka exlaqî û polîtîk wekî cewher û formê civakî yê sereke hebûna xwe berdewam dike û di kêleka wê de jî serdestiya baviksalarî dixwaze wekî sîstemekê xwe rêxistin bike îfade dike. Tê texmîn kirin ku ew serdema dîrokî di navbera salên BZ 6000 û BZ 4000 de hatiye jiyîn. Mirov dikare wê serdemê di heman demê de wekî pêvajoya kaos jî bi nav bike. Di wê rawestgeha dîrokî de sîstema jin-dayikê ya ku xwe dispêre civaka exlaqî û polîtîk dikarî xwe nû bike û ji wê merhelê derbikeve. Bi vê yekê dikarî ji nû ve bibe sîstema sereke. Lê ji wê neqeba kaos sîstema koledar û dewletparêz bi serkeftî derket.
Di serê qadên ku hiyerarşî tê de pêşket Mezopotamyaya jêrîn tê. Di vê mijarê de belgeyên di dest de didin nîşandayîn ku di pêşketina hiyerarşiyê de çanda El-Ubeyd xwedî karaktereke xuyaker e. Çanda El-Ubeyd çanda şivantiyê ye. Di navbera salên BZ 5000 û BZ 3500 de xwe gihandiye astekê ku bikaribe bandoreke neyînî li ser derdora xwe bike. Ji ber vê yekê jî mirov dikare bibêje civakên Semîtîk di pêşketina hiyerarşiyê de roleke sereke lîstine.

‘RÊVEBERIYA PÎROZ’
Hiyerarşî wekî têgîn tê wateya ‘rêveberiya pîroz.’ Pîremêrê bi ezmûn bi Şaman re tifaqê di deyne û bi vî awayî pêvajoyeke nû destpê dike. Têgihîştina otorîteyê ya di wê pêvajoya dest pê dike êdî ne têgihîştina otorîteya serdema sîstema jin-dayikê ye. Bi her tiştê xwe têgihîştineke otorîteyê ya nû ye. Ji ber ku şefê eskerî jî digrin nav xwe û pêvajoya ber bi dewletê ve diçe didin destpê kirin.
Otorîte û çanda li derdora jin-dayikê pêş dikeve, ji ber taybetmendiyên jin dayikê yên wekî zayîn, parastin, xwedîkirin, parvekirin û hwd. bi gîrêdayîneke mezin tê pêşwazîkirin. Ev rewş bi gotina Rêbertî, dibe çavkaniya dîrokî ya têgîna “dayik” jî. “Ji ber ku dayik di şert û mercên herî zehmet de dizê û xwedî dike. Di vî warî de jî xwediyê roleke sereke ye. Bêguman, hiyarerşî, otorîte û çanda li ser vî hîmî pêk bê, wê girêdan û dilsoziyeke mezin bibîne.Têgîna “dayikê” ji ber vê yekê, heta îro wekî bingehê hebûna civakê bi hêz hatiye û wekî din îzaha vê rastiyê nîne. Wekî ku yeqîn tê kirin, hurmet û rêza ji dayikê re bi sedema taybetiya wê ya zayînê nîne. Hewce ye dayik, wekî rastiya civakî ya herî girîng û têgîna ‘dayika xwedawend’ were fêmkirin. Deriyên wê li rastiya dewletê girtî ne û hemû taybetiyên ku rê nadin dewletê di himbêza xwe de dihewîne.”

PÊŞKETINA QURNAZIYÊ
Hal bû ku otorîteya nû ya ku ji aliyê mêrê qurnaz û bi hêz ve hate pêşxistin, her ku çû ber bi çînbûyîn û dewletbûyînê ve rengê xwe guherî. Me li jorê gotibû ku civakbûyîn li derdora jinê pêşket. Ev rewş di wateyekê de heya astekê dûrbûyîna mêran ji wê civakîbûyînê îfade dike. ketina mêr a di nav wê civakîbûyînê de di çarçova pîvanên ku ji aliyê jin-dayikê ve hatine diyar kirin de pêk tê. Mêrên ku jin-dayik wana baş û kêrhatî didît, di xiste nava vê civakbûnê de. Wê ev paşê rê li ber hesûdiya mêrên din veke.
Dê ev, wekî nakokiyekî piştre veguhere çavkaniya pirsgirekeke girîng. Zarokên kur piştî heta demeke diyar di nava civakbûna jinê de dimîne şûnde, wexta hate temeneke guncav êdî rê dikin nava mêran. Mêrên ku di koxikên ji rêzê de jiyan dikin ango nîv hovîtiyê de jiyana xwe di domînin heta vê demê jî di maneyeke civakî de ji avakirina çandekî dûr in.
Ji ber vê yekê her ku mêr pergala xwe ya malê saz kir, dikeve nava afirandina çandeke xweserê xwe jî. Beriya vêya mirov wê nikare behsa çandbûnekî xweserê mêr bike. Lê mirov dikare bêje di nava pergala malê ya jin-dayik afirandiye de beşdarî çêkirina çandê bûye. Lê dîsa jî mirov nikare li vir behsa çandeke taybetbûyî ya xweserê jin û mêr bike. Her nirxeke tê afirandin berhemeke hevpar ya civakê ye. Wexta ku em di vî alî de lê dinerin, mirov dikare bêje hemû nirxên çandî yên madî û manewî ku di nava vê pergala malê ango ya kedî de hatine bi dest xistin, berhema hevpar ya jin û mêr e.

JIYANEK BI HEVSENGÎ
Heta vê pêvajoya me behsa wê kir ne rewşeke jinê ne jî ya mêr li ser hev emirwarî û tehekûm çêbike, nîn e. Dibe ku em bi hevokeke ji Bookchîn bigirin re ev rastî baştir were fêhm kirin. “Di qonaxa destpêkê ya pêşketinên civakî de çandên ku jin û mêr afirandine hev temam kirine û aşkera ye ku ji bo aheng û yekparebûna civakê amûrên pêwîst ên jiyanê bi hevre çêkirine ango dabîn kirine. Ev her du çand bi hevre ne di nava pevçûnê de ne. Eger ji çandeke xwe dispêrin nasnameya cinsî li hember yê/ya din rewşeke emirwarî yan jî dijminî çêbûba, hema hema ne gengaz bû ku komên mirovan yên dema destpêkê bikarin xwe li ser piya bigirin. Ji bo komên mirovan di nava ew şertên xwezayî yên pir zehmet û talûke de jiyana xwe bi domînin, neçarbûn ku eger serî misqalek jî îhtîmala dijminahiyekî di nava têkelên li wir de hebe, bi rêya rêzdariyekê ku bikare hevsengiyekî di nava wan de bide çêkirin, pergaleke civakê dihate sazkirin.”
Otorîteya ku xwe li ser esasê ji holê rakirina hev temamkirina civakî bilind kir, wekî otorîteyeke şexsî pêşdikeve. Bi daneyên ku di dest de hene tê îsbat kirin ku otorîteya hiyerarşîk ku di çarçoveya vê tifaqê de pêşdikeve re derdora jinê tê vale kirin û digihije pergaleke malê. Her wiha tê zanîn ku ev otorîte di destpêkê de li ser mêrên ciwan hatiya pêşxistin. Û em pir bi hêsanî dikarin bêjin ku ev jî li ser esasê propagandeyeke dijber ya pir mezin a li dijî pergala dayikê ya kedî hatiye pêşxistin. Ji ber wê zehmet nebe ku em bêjin ji xeynî vêya şensê xwe yê pêşketinê hebû. Xisletên kesayetî yên wek qurnazî, hîle û derew ku jêdera xwe ji çanda nêçîrvaniyê digire, mîsoger e ku mêr ê bihêz wê serî li riyeke wiha bixe.

PERGALA MALÊ
Em dibînin ku di mêrê qurnaz û bihêz de hêdî hêdî kamil bûn çêbûye. Ango tifaqa sê alî her ku diçe pergala xwe çêdike. Pergala ku çêkiriye jî pergaleke malê ye. Di derdora ev pergala malê de civakbûna xwe saz dike. Pergaleke malê ku bixwe li ser hikûm bike, dixe dewrê. Ango dest ji jiyana xwe ya nîv hovî ya di koxikan de ber dide û dest bi sazkirina pergala malê dike. Du xisletên esasî yên pîr (kal) bûnê heye. Ya yekemîn wekî fizîkî bêhêziye; ya duyem jî zanabûn û gihaştîbûna dispêre ezmûnan. Ji bo pîre mêr ya yekemîn eger lewaziyek ango qelsiyek be, ya duyem jî tê maneya hêzê. Yanê ji bo ya yekemîn bixe hevsengekî û ew aliyê xwe yê lewaz veşêre, wê aliyê xwe yê duyemîn ku zanabûn û ezmûnin bixwaze bikar bîne. Bicih hatina vêya di pratîkê de wiha ye; pîre mêr ciwanan li derdora xwe kom dike û zanabûna xwe ya heyî dide wan. Yanê di rastiyê de bi ragihandina ezmûnên xwe ji ciwanan re wana di derdora xwede di civîne. Bi vî awayî ji hêza fizîkî ya ciwanan jî sûd wer digire.

XWEBIHÊZKIRIN
Mêrê bihêz û qurnaz ku di zimanê siyasî de wekî jerontokrasiyê tê terîf kirin, ev şêweyê otorîteyê ku pîre mêr ciwanan bi xistina bin bandora xwe re hêz bidest dixe. Her wiha bi ezmûna ku di encama pîrbûnê de hatiye girtin re dibe navendeke hêzê. Wekî jêdera hêzê jî dînamîzma ciwanan ya fizîkî bikar tîne. Pêwîstiya ciwanan ya bi ezmûnan dibe sedem ku werin vêya. Jerontokrasî wekî çandeke desthilatiyê îro jî ji aliyê sîstema şaristaniyê ve yek ji wan rêbazên herî tê bikaranîne. Ji bo dînamîzma ciwanan di nava sîstemê de bigire ango ciwan dernekevin derveyî sîstemê hemû rêk û rêbaz di ceribîne. Di serî vana de jî bi rêya Seks, Huner û Sporê ku em wekî polîtîka 3-5 terîf dikin re, divê ciwanan bêhiş bikin û di nava sîstema dewletparêz de ji bûyîna talûke derbixînin, tê.
Ligel van jî di serî de saziyên perwerdeyê dibin, bi bikaranîna hemû amûrên ragihandin û gihaniyê re îdeolojiyên wek cinsiyetparêzî-neteweparêziyê û hwd. di nava ciwanan de belav dikin. Bi vî awayî jî heqîqet di asteyeke mezin de tê manîpulasyon kirin û wekî hêzeke herî esasî ya civakî ciwanan jî di rewşeke nikaribin desthilatdaran di lêpirsînêre derbas bikin, çêdibe. Bi vê ciwan wekî encama şovenîzmê timî di rewşeke ku bikar bînin de digirin. Jêdera hemu polîtîkayên ku ciwanan wekî amûreke bikaranînê dest digirin û li gorî wê jî siyasetê pêşdixînin, sîstemeke xwe dispêre serdema hiyerarşiyê.

Ev nûçe 1223 car hate xwendin.
Yên pêsî || ên pistî >>

Nûçeyên Forum